Aile hukuku; evlilik birliği, boşanma ve sonuçları, çocukla ilişkiler, nafaka ve eşler arasındaki mal ilişkilerini düzenler. Bu uyuşmazlıklar hem hukuki hem kişisel yönleri olan, özen ve gizlilik gerektiren süreçlerdir.
Temel düzenleme Türk Medeni Kanunu’nun aile hukukuna ilişkin hükümleri ile 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun’dur. Davalar aile mahkemelerinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Boşanma uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk yoktur.
Anlaşmalı boşanma
Evlilik en az bir yıl sürmüşse eşler birlikte başvurur ya da birinin açtığı davayı diğeri kabul ederse anlaşmalı boşanma yoluna gidilebilir (TMK m. 166/3). Hâkim tarafları bizzat dinler ve iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmelidir.
Eşlerin boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hakkında hazırladığı protokol hâkimce uygun bulunmalıdır; hâkim çocukların ve eşlerin yararını gözeterek değişiklik önerebilir. Dava genellikle tek duruşmada sonuçlanır. Ayrıntılar: Anlaşmalı boşanma ve protokol.
Çekişmeli boşanma
Eşlerin anlaşamadığı durumlarda boşanma, kanunda sayılan sebeplerden birine dayanılarak istenir: zina, hayata kast, pek kötü ya da onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk, akıl hastalığı ve en sık başvurulan genel sebep olan evlilik birliğinin temelinden sarsılması (TMK m. 161–166).
Zina ve hayata kast gibi özel sebeplerde dava hakkı, öğrenmeden itibaren altı ay ve her hâlde olaydan itibaren beş yıl içinde kullanılmalıdır. Davada tarafların kusur durumu tanık, yazışma ve belgelerle ortaya konur; kusura göre maddi ve manevi tazminat ile yoksulluk nafakası talepleri değerlendirilir.
Velayet ve kişisel ilişki
Boşanmada velayetin kime verileceği çocuğun üstün yararına göre belirlenir; çocuğun yaşı, bakım ihtiyacı, kardeşlerle birlikteliği, ebeveynlerin yaşam koşulları ve idrak çağındaki çocuğun görüşü dikkate alınır. Uzman (pedagog ya da psikolog) raporu sıkça başvurulan bir delildir.
Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn ile çocuk arasında kişisel ilişki (görüşme) düzenlenir. Koşullar değişirse velayetin değiştirilmesi ya da görüşme düzeninin yeniden belirlenmesi istenebilir (TMK m. 183). Tarafların anlaşması ve çocuğun yararına uygun olması hâlinde ortak velayet de kabul görmektedir. Ayrıntılar: Velayet nasıl belirlenir?
Nafaka (tedbir, yoksulluk, iştirak)
Boşanma davası sürerken eş ve çocukların geçimi için tedbir nafakasına hükmedilir. Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek ve kusuru daha ağır olmayan eş, diğer eşten yoksulluk nafakası isteyebilir; velayeti kendisine verilmeyen ebeveyn de çocuğun giderlerine iştirak nafakasıyla katılır (TMK m. 169, 175, 182).
Tarafların mali durumları değişirse nafakanın artırılması, azaltılması ya da kaldırılması istenebilir. Yoksulluk nafakası; alacaklının yeniden evlenmesi, ölümü ya da evlenmeksizin fiilen evli gibi yaşaması hâllerinde kalkar (TMK m. 176). Ödenmeyen nafaka için icra takibi yapılabilir ve nafaka kararına uymayan borçlu hakkında tazyik hapsi istenebilir. Ayrıntılar: Nafaka türleri.
Mal rejiminin tasfiyesi ve ziynet alacağı
1 Ocak 2002’den sonra edinilen mallar için yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır. Boşanmada her eş, diğer eşin evlilik süresince edindiği malların artık değerinin yarısı oranında katılma alacağı isteyebilir; kişisel mallar (evlilikten önce edinilenler, miras ve bağışla gelenler) paylaşıma girmez. Bir eşin diğerinin malına katkısı varsa değer artış payı da istenebilir.
Mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacaklar, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren on yıllık zamanaşımına tabidir. Düğünde takılan ziynet eşyaları kural olarak kadına aittir; iadesi ayrıca istenebilir. Aile konutu olarak kullanılan taşınmazın tapusuna, diğer eşin rızası olmadan devri önlemek için aile konutu şerhi koydurulabilir (TMK m. 194).
Koruma kararı (6284 sayılı Kanun)
Şiddet gören ya da şiddet görme tehlikesi bulunan kişi için aile mahkemesi, mülki amir ya da acil durumlarda kolluk tarafından koruyucu ve önleyici tedbir kararları verilebilir. Uzaklaştırma, iletişim yasağı, silah teslimi ve geçici nafaka bu tedbirlerdendir.
Tedbir kararı verilmesi için şiddetin ispatı ya da belge sunulması aranmaz; başvuru aile mahkemesine, Cumhuriyet başsavcılığına, kolluğa ya da Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerine (ŞÖNİM) yapılabilir. Tedbir kararına aykırı davranan hakkında zorlama hapsi uygulanır.
Soybağı, tanıma ve evlat edinme
Evlilik içinde doğan çocuğun babası koca sayılır; bu karine, kocanın soybağının reddi davasıyla çürütülebilir (TMK m. 286). Evlilik dışında doğan çocukla baba arasındaki soybağı tanıma ya da babalık davasıyla kurulur; tanıma nüfus müdürlüğüne, notere ya da mahkemeye yapılan yazılı beyanla veya vasiyetnameyle gerçekleşir.
Küçüklerin evlat edinilmesi için evlat edinilecek kişinin en az bir yıl süreyle bakılıp eğitilmesi, evlat edinenin otuz yaşını doldurmuş ya da en az beş yıldır evli olması ve evlat edinenle evlat edinilen arasında en az on sekiz yaş fark bulunması gerekir (TMK m. 305 vd.).
Boşanma davasında süreç
- 1Ön görüşme
Evlilik süresi, çocuklar, mal varlığı ve olaylar konuşulur; anlaşma ihtimali değerlendirilir.
- 2Protokol ya da dava dilekçesi
Anlaşma varsa protokol hazırlanır; yoksa boşanma sebepleri, deliller ve talepler (velayet, nafaka, tazminat) dilekçeyle bildirilir.
- 3Geçici önlemler
Dava sürerken tedbir nafakası, çocukla geçici görüşme ve konut kullanımı gibi önlemler istenir.
- 4Yargılama
Ön inceleme, tanıklar ve gerekiyorsa sosyal inceleme raporu ile tarafların kusur durumu belirlenir.
- 5Karar ve kesinleşme
Karar kesinleşince nüfus kaydına işlenir; mal rejiminin tasfiyesi ayrı bir davayla da istenebilir.
Önemli süreler
| İşlem | Süre | Ne zaman başlar? |
|---|---|---|
| Anlaşmalı boşanma şartı | En az 1 yıl | Evlilik süresi |
| Zina ya da hayata kast nedeniyle boşanma | 6 ay / 5 yıl | Öğrenme / olay |
| Terk nedeniyle boşanma | En az 6 ay ayrılık | Terkin dördüncü ayından sonra ihtar; ihtardan iki ay sonra dava |
| Mal rejimi tasfiyesi alacakları | 10 yıl | Boşanma kararının kesinleşmesi |
| Soybağının reddi (koca) | 1 yıl / 5 yıl | Doğumun ve baba olmadığının öğrenilmesi / doğum |
| İstinaf | 2 hafta | Gerekçeli kararın tebliği |
Sık sorulan sorular
Anlaşmalı boşanma ne kadar sürer?
Protokol eksiksiz hazırlanmışsa dava genellikle tek duruşmada karara bağlanır. Duruşma gününün belirlenmesi mahkemenin iş yüküne göre değişir; karar, tarafların istinaf hakkından feragat etmesiyle kısa sürede kesinleşebilir.
Boşanma davasında çocuğun görüşü alınır mı?
İdrak çağındaki çocuğun görüşü, çocuğun üstün yararı ilkesi gereği dinlenir. Genellikle uzman eşliğinde ve çocuğu yıpratmayacak biçimde alınır; ancak tek başına belirleyici değildir.
Yoksulluk nafakası ne zaman sona erer?
Nafaka alan eşin yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümüyle kendiliğinden kalkar. Nafaka alanın evlenmeksizin fiilen evli gibi yaşaması, yoksulluğunun sona ermesi ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde mahkeme kararıyla kaldırılır.
Evlilikten önce aldığım ev paylaşılır mı?
Evlilikten önce edinilen mallar kişisel maldır ve paylaşıma girmez. Ancak kredi taksitleri evlilik süresince ödenmişse, ödenen kısım oranında diğer eşin katılma alacağı ya da değer artış payı gündeme gelebilir.
İlgili yazılar
Aile HukukuDinlenebilir
Anlaşmalı Boşanma: Şartlar ve Protokolde Olması Gerekenler
Anlaşmalı boşanmanın şartları, protokolde düzenlenmesi gereken velayet, nafaka, mal paylaşımı ve tazminat konuları, duruşma ve kesinleşme süreci.
2 dk okuma
Aile HukukuDinlenebilir
Nafaka Türleri: Tedbir, Yoksulluk ve İştirak Nafakası
Tedbir, yoksulluk, iştirak ve yardım nafakası arasındaki farklar; nafakanın belirlenmesi, artırılması, kaldırılması ve ödenmeyen nafakanın tahsili.
3 dk okuma
Aile HukukuDinlenebilir
Velayet Nasıl Belirlenir? Çocuğun Üstün Yararı İlkesi
Boşanmada velayetin kime verileceği çocuğun üstün yararına göre belirlenir. Mahkemenin baktığı ölçütler, uzman raporu, çocuğun görüşü, ortak velayet ve velayetin değiştirilmesi.
2 dk okuma
Görüşme
Aile hukukunda özenli ve gizli bir süreç.
Boşanma, velayet, nafaka ve mal paylaşımı konularında haklarınızı ve seçeneklerinizi birlikte değerlendirebiliriz.