İş hukuku

İşe iade davası

İş güvencesi; otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde, en az altı aylık kıdemi olan ve belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçiler için geçerlidir (İş K. m. 18). İşveren feshi yazılı yapmak ve işçinin yeterliliğinden, davranışlarından ya da işletmenin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir neden göstermek zorundadır.

İşçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurur; anlaşma sağlanamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açar. Feshin geçersizliğine karar verilirse işçi, kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak için başvurmalıdır. İşveren işçiyi başlatmazsa dört ila sekiz aylık ücret tutarında işe başlatmama tazminatı ve en çok dört aylık boşta geçen süre ücreti öder (İş K. m. 21).

Ayrıntılar: İşe iade davası: şartlar, süreler ve arabuluculuk.

Kıdem ve ihbar tazminatı

Aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışan işçi; işverenin haklı neden olmadan yaptığı fesihte, kendi haklı feshinde, askerlik, emeklilik, kadın işçinin evlilikten itibaren bir yıl içinde ayrılması ve ölüm hâllerinde kıdem tazminatına hak kazanır. Her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş brüt ücret ödenir; tutar fesih tarihindeki tavanla sınırlıdır.

Belirsiz süreli sözleşmeyi bildirim süresine uymadan fesheden taraf ise kıdeme göre iki ila sekiz haftalık ücret tutarında ihbar tazminatı öder. Kendi tutarınızı kıdem tazminatı hesaplama aracıyla görebilirsiniz; şartlar için kıdem tazminatı yazımıza bakın.

Fazla çalışma, yıllık izin ve ücret alacakları

Haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır ve her saati yüzde elli zamlı ücretle ödenir; yıllık fazla çalışma iki yüz yetmiş saati geçemez. Hafta tatili ve ulusal bayram–genel tatil günlerinde yapılan çalışmalar, kullandırılmayan yıllık izinler ve ödenmeyen ücretler de dava konusu edilebilir.

Bu alacaklar beş yıllık zamanaşımına tabidir ve dava öncesinde arabuluculuk zorunludur. İspatta bordro, puantaj ve giriş–çıkış kayıtları önemlidir: İmzalı bordrolarda fazla çalışma sütunu boşsa tanıkla ispat mümkündür; bordroda fazla çalışma tahakkuku varsa daha fazlasının yazılı belgeyle ispatı gerekir. Ayrıntılar: Fazla mesai alacağı.

İşçinin haklı nedenle feshi

Ücretin ödenmemesi ya da eksik ödenmesi, fazla çalışmanın karşılığının verilmemesi, sigorta primlerinin eksik bildirilmesi, işyerinde psikolojik ya da cinsel tacize uğrama gibi hâller işçiye sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden feshetme hakkı verir (İş K. m. 24).

Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılıkta fesih hakkı, durumun öğrenilmesinden itibaren altı iş günü ve her hâlde olaydan itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır; ücretin ödenmemesi gibi süregelen ihlallerde bu süre işlemez. Haklı fesihte işçi kıdem tazminatına hak kazanır; fesih bildiriminde nedenin açıkça yazılması ve noter ya da yazılı bildirim yoluyla yapılması ispat açısından önemlidir.

Psikolojik taciz (mobbing)

İşyerinde bir çalışana belirli bir süre boyunca, sistematik biçimde yöneltilen dışlama, aşağılama, görev vermeme ya da sürekli eleştirme gibi davranışlar psikolojik taciz olarak değerlendirilir. İşverenin işçiyi koruma borcu, kendi çalışanlarının yaptığı tacizleri de kapsar.

Mobbing, işçiye haklı fesih ve kıdem tazminatı hakkı verdiği gibi kişilik haklarının ihlali nedeniyle manevi tazminat talebine de dayanak olabilir. Yazışmalar, e-postalar, tanık beyanları, sağlık raporları ve olayların tarihli notları ispatta belirleyicidir.

İş kazası ve meslek hastalığı tazminatı

İş kazası, işverene ait işyerinde ya da iş nedeniyle başka bir yerde meydana gelen ve sigortalıyı bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır. İşveren kazayı en geç üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirmek zorundadır.

İşverenin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almadığı durumlarda, kazalı işçi maddi (sürekli iş göremezlik, tedavi ve bakıcı giderleri) ve manevi tazminat isteyebilir; ölümlü kazalarda destekten yoksun kalan yakınlar da dava açabilir. Kusur oranları bilirkişi raporuyla belirlenir. Bu davalar zorunlu arabuluculuk kapsamı dışındadır ve kural olarak on yıllık zamanaşımına tabidir.

Hizmet tespiti (sigortasız çalışma)

Sigortasız çalıştırılan ya da gerçek ücreti ve çalışma süresi eksik bildirilen işçi, hizmetlerinin tespiti için iş mahkemesinde dava açabilir. Dava, işverenle birlikte Sosyal Güvenlik Kurumu’na karşı da yöneltilir.

Dava, çalışmanın geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde açılmalıdır (5510 s. K. m. 86/9). Bu süre hak düşürücü niteliktedir. Tespit edilen süreler emeklilik hesabına doğrudan yansıdığı için tanık, bordro, işyeri kayıtları ve banka ödemeleri gibi deliller dikkatle toplanır.